DE ENIGE UIT VERSCHEIDENE GEBIEDSDELEN BESTAANDE ENCLAVE TER WERELD
Heel summier weergegeven komt de veel beschreven en bewogen geschiedenis van BAARLE hier op neer: dat ons uit de historie een gebiedsdeel is nagelaten van twee gemeenten, uniek van samenstelling, gedeeltelijk Nederlands en gedeeltelijk Belgisch, met een bevolking die volkomen op deze aparte situatie is ingesteld en met problemen zo ingewikkeld en gecompliceerd, dat zelfs de knapste juristen en politici er geen raad mee weten.
Hoe lang Baarle precies bestaat is niet te zeggen. Het zal, zoals de meeste plaatsen, gegroeid zijn uit de oude nederzettingen, zoals Caesar die al vond in 54 v. Chr. In de geschiedenislessen treffen we de naam Baarle voor het eerst aan in 992, wanneer gravin Hilsondis haar bezittingen in het land van Strijen, waartoe Baarle behoort, bij de stichtingsakte vermaakt aan de abdij van Thorn (Limburg).
Op het einde van de 12e eeuw had Godfried van Schoten, heer van Breda, het kasteel van Breda in bezit, met het zuidelijk daarvan liggend land. Zijn voorvaderen hadden dit als vrijgoed gekregen van de voorgangers van Hertog Hendrik I van Brabant. In die tijd werd echter over het recht op het land van Breda getwist tussen de Hertog en de Graaf van Holland, Dirk VII. Waarschijnlijk gedwongen stond Godfried het land af aan de Hertog, bij charter van 1190. Tegelijkertijd echter gaf Hendrik het hem weer terug, maar nu als leengoed. Zodoende erkende Godfried het recht aan de Hertog, met gevolg dat de Graaf van Holland in 1203 verklaarde verder van zijn rechten af te zien.
Als dank nu voor deze erkenning voegde de Hertog bij de in leengeving bij het land uitgestrekte bossen en vennen, die Godfried nooit bezeten had. Terwijl hij het hele land van Breda in leen gaf aan Godfried, behield hij zelf alle bewoonde cijnsgoederen, EN DAT WERD BAARLE-HERTOG.
Het overige deel, waarbij de toegevoegde vennen, gaf hij in leen aan de Heren van Breda (de Graven van Nassau). In de loop der tijden verloor de Hertog over dit gebied alle zeggenschap.
En van toen af ontstond het onderscheid tussen Baarle onder de Hertog en Baarle onder de Graaf van Nassau, en was naast Baarle-Hertog ook BAARLE-NASSAU EEN FEIT GEWORDEN. Bij de Vrede van Munster in 1648 werd te Baarle het gedeelte onder Nassau, als deel van de Baronie van Breda, bij de Generaliteitslanden gevoegd en het gedeelte onder Hertog, als deel van de Baronie van Turnhout, bij de Zuidelijke Nederlanden.
Het merkwaardige nu is, dat deze gebiedsverdeling door allerlei ingewikkelde verwikkelingen is blijven bestaan door de eeuwen heen en dat noch bij de Vrede van Munster in 1648, noch bij de vestiging van het Koninkrijk der Nederlanden na de Franse overheersing in 1815, noch zelfs na de Belgische opstand van 1830 enige verandering werd aangebracht.
Wel werd bij het daaropvolgende Tractaat van Maastricht in 1843 de grens vastgesteld tussen Nederland en Belgie maar ook toen bleek het onmogelijk om rondom Baarle tot een af doende regeling te komen. Integendeel werd bij dit Tractaat de toestand van toen onaangetast en gehandhaafd omdat langs het grondgebied van Baarle (tussen grenspaal 214 en 215) het over een afstand van 50 km. niet mogelijk bleek de juiste grens te bepalen.
In plaats daarvan werd een grensovereenkomst gemaakt, waarbij van 5732 percelen grond afzonderlijk de nationaliteit werd vastgesteld. Een aantal van deze percelen vormen tezamen de ruim 20 Belgische enclaves (het huidige Baarle-Hertog) verspreid liggend over het grondgebied van het Nederlandse Baarle-Nassau, en gerekend vanuit het centrum van de gemeente 5 kilometer van het moederland Belgie gescheiden.
Dat deze vreemde toestand door de jaren heen allerlei verwikkelingen heeft veroorzaakt ligt voor de hand. Veelvuldig zijn dan ook de pogingen geweest hieraan een einde te maken, doch uiteindelijk werd op 26 april 1974 op het stadhuis van Turnhout een verdrag tot definitieve grensvaststelling tussen Belgie en Nederland gesloten betreffende 50 km grens tussen de palen 214 en 215. Hierdoor werden alle vroegere grensgeschillen opgelost waaronder een betwisting over 70 cm te dicht bouwen op de grenslijn.
Het was overigens deze betwisting die na meer dan 130 jaar voldoende pressie uitoefende op de overheid om tot een bindende regeling te komen. Zodoende werd het befaamde 'gat in de rijksgrens' gedicht maar.....met handhaving van de enclaves! De Baarlenaren zijn het hiermee volkomen eens. Zij willen hun vertrouwde sfeer niet meer missen en hun Baarle behouden zoals het is: BAARLE-NASSAU-HERTOG als historisch, geografisch en staatkundig unicum het merkwaardigste dorp. En dat niet alleen in Europa, doch ook ter wereld!
bron: VVV Baarle-Nassau, maart 1989